Class 10 Geography (E) Chapter-3 Question Answer

Class 10 Geography (E) Chapter-3 Question Answer

ओनसोल एबा ओनसोलारि बुहुमलुरनि हमदांथि
(Concepts of Regional Geography)

Key Highlights: Concept of Regional Geography

🌍 1. Core Concepts of Regional Geography

• Definition of a Region: A specific area or section identified based on distinct physical, historical, economic, social, or political characteristics. It serves as the foundational unit of study in regional geography.

 

• Regional Geography: A vital branch of geography that studies the contemporary physical, social, economic, and transport conditions of a particular area, country, or continent. It highlights spatial variations and inter-regional relationships.  

 

• Classification of Regions: Geographers divide areas into two main categories to simplify study and planning:  

  • Homogeneous Region: Defined by uniformity in selected elements, such as physical traits (climate, soil, vegetation) or cultural traits (linguistic regions like Bodo or Hindi speaking zones).  
  • Functional Region: Defined by functional connections and interdependencies rather than visual uniformity. It is centered around a focal node like a city or market center (Central Place) that drives the surrounding area.  

🌍 2. Global Distribution of Land and Population

  • Surface Composition: The Earth’s surface consists of approximately 149 million square kilometers (29%) of land and 361 million square kilometers (71%) of water. 
  • Continents and Oceans: The landmass is split into seven continents (Asia, Africa, Europe, North America, South America, Oceania, and Antarctica), while the water bodies form five oceans (Pacific, Atlantic, Indian, Arctic, and Southern Oceans). 
  • The Dominance of Asia: Asia is the largest continent, covering about 30% of the world’s total land area. According to 2007 data, it holds roughly 60.50% of the global population (401 crores out of 662 crores). 
  • Hemispheric Bias: Approximately 90% of the global human population resides in the Northern Hemisphere. 

🌍 3. The 11 Natural Regions of the World

The Earth is divided into 11 major natural zones primarily based on variations in climate and vegetation, which directly influence human lifestyles and economic development:  

 

  • Equatorial Region: Characterized by a hot and humid climate year-round, heavy rainfall (200 cm), and dense evergreen forests (called Selva in the Amazon). Home to nomadic tribes like the Pygmies in the Congo Basin, though plantation agriculture (rubber, tea, coffee) has advanced in parts like Malaysia and Indonesia.  
  • Monsoon Region: Defined by seasonal wind reversals causing hot, humid summers and dry, cool winters. It features deciduous forests and is highly favored for intensive agriculture (rice, wheat, jute), making it home to nearly 40% of the global population.  
  • Tropical Grassland (Savannah): A transitional zone with short wet seasons and long dry winters. It supports tall grasslands (up to 3 meters) known as Savannah (or Llanos and Campos in South America) and is primarily used for commercial livestock rearing and hunting.  
  • Tropical Hot Desert: Arid zones located on the western margins of continents (e.g., Sahara, Thar, Kalahari) with high diurnal temperature variations and minimal rainfall (20–25 cm). Inhabitants are mostly nomadic herders (like the Bedouins), though oil-rich desert nations enjoy highly advanced economies.  
  • Mediterranean Region: Noted for its unique climate of hot, dry summers and mild, wet winters. Located on western continental margins, it is world-renowned for viticulture (grape cultivation), citrus fruit orchards, and wine industries.  
  • Mid-Latitude Desert: Interior highlands and plateaus enclosed by mountains (e.g., Tibet, Gobi desert) that experience extreme continental temperatures and low precipitation, supporting nomadic pastoralists.  
  • Mid-Latitude Humid Region: Features mild temperate climates with adequate rainfall (75–150 cm) supporting advanced agriculture, intensive cultivation in dense areas (China, Western Europe), and extensive farming in sparse zones (USA).  
  • Mid-Latitude Grassland: Continental interiors with low rainfall (15–50 cm) supporting vast, treeless fertile grasslands known locally as Steppes (Eurasia), Prairies (North America), Pampas (Argentina), Veld (South Africa), and Downs (Australia). It is the premier hub for commercial wheat cultivation and dairy farming.  
  • Coniferous Forest (Taiga): A cold, high-latitude belt stretching across Eurasia and North America. It experiences harsh, snowy winters and short cool summers. It is dominated by evergreen softwood forests (Taiga), making it the global epicenter for lumbering, paper, and pulp industries.  
  • Polar Region (Tundra): Ultra-cold regions surrounding the Arctic Circle covered in snow for most of the year. Vegetation is restricted to seasonal mosses and lichens. Indigenous groups like the Eskimos, Lapps, and Samoyeds live a challenging nomadic life relying on hunting, fishing, snow igloos, and dog-sleds.  
  • Highland Region: Mountainous zones (Himalayas, Alps, Rockies, Andes) where climate and vegetation rapidly change with increasing altitude rather than latitude, practicing shifting cultivation (Jhum) and emerging as major tourist hubs.  

🌍 4. Key Continental Profiles

  • Asia: Holds the world’s highest peak (Mt. Everest, 8,848 m) and second highest (Godwin Austin/K2, 8,611 m). Concentrates 61% of its population in just two countries: China and India. Tokyo is noted as the world’s largest metropolis.
  • Africa: The second-largest continent, featuring the world’s longest river (Nile). It accounts for nearly 40% of global hydroelectric potential and is heavily dependent on agriculture and rich deposits of diamonds, gold, and copper. 
  • Europe: Entirely in the Northern Hemisphere, highly industrialized, and the birthplace of the Industrial Revolution due to abundant coal and iron resources. It features advanced commercial farming and a highly urbanized population (72%). 
  • North America: The third-largest continent, dominated by the Rocky Mountains on the west and expansive central fertile plains carved by the Mississippi-Missouri river system. It is a massive producer of wheat, minerals, and industrial goods. 
  • South America: Dominated by the Andes, the world’s longest mountain range (approx. 8,000 km), and Lake Titicaca, the highest large lake. Brazil is its largest nation, leading the world in coffee and sugarcane production. 
  • Oceania: The smallest continent, dominated by Australia—a massive plateau country famous for its vast interior deserts and the Downs grasslands, which make it a global leader in sheep rearing, meat, and wool export. 
  • Antarctica: Centered around the South Pole and completely covered in thick ice sheets, it has no permanent human settlement and is strictly used for international scientific research.  

आयदा : 3

ओनसोलनि मोनदांथि

सोंलु

1. ओनसोल बुंब्ला मा मोनथियो? बुहुमलुर फरायनायाव ओनसोलनि गोनांथिनि बागै बिजिरनानै लिर।


फिननाय:- बुहुमलुर आयदायाव बुहुम बिखंनि थि खायसे थांखि एबा आखुथायनि सायाव बिजिरनानै सायख’नाय मोनफा खोन्दो एबा बाहागोखौनो ओनसोल बुंनाय जायो। ओनसोलआ जादों ओनसोलारि बुहुमलुरनि बिजिरनायनि गाहाय बिथा।

      बुहुमलुर फरायनायाव ओनसोलनि गोनांथिया जोबोद मैखोम। जोंनि बे गिदिर बुहुमा आबहावा, जारिमिन, रांखान्थि आरो समाजखान्थियारि बायदि आयदायाव गोबां गोमोथाव फारागथि आरो गोरोबज्लायैनि आखु गोनां। बेबादि गिदिर बुहुम बिखंनि थार महर आरो आखुथायखौ मोजाङै मोनथिनोब्ला, बिखौ फिसि-फिसा खोन्दो एबा ओनसोलाव बोखावनानै बिजिरनाया जोबोद गोनां। ओनसोलारि बुहुमलुर फरायनायनि गेजेरजों थिजानाय मोनसे ओनसोलनि सिंआव थानाय जायगायारि फारागथि, मिथिंगायारि आबहावा, समाजआरि बिथा, रांखान्थियारि हालोद आरो हान्था-मेला बायदिनो रोखा फोरमायथि मोननो हायो। लोगोसे, बेयो नसुंनि ओनसोलफोरनि गेजेराव मा रोखोमनि बुहुमलुरारि सोमोन्दो दं, बिखौबो दिन्थियो। जेब्ला जों गोबां ओनसोलनि बुहुमलुरखौ रुजुनानै बिजिरो, अब्ला बबे ओनसोला दावगानाय आरो बबेबा मानो उनफिननानै दं, बिनि थार जाहोनखौ सायख’नो हागौ। जोबथारनाव, बेबादि ओनसोलारि बिजिरनाया ओनसोलनि दावगालु बिथांखि दानायाव आरो ओनसोलारि जेंनाफोरखौ सुस्रांनायाव बयनिखुइबो बांसिन हेफाजाब खालामो।


2. बुहुम सायाव ओनसोलखौ माब्रै सिनायनो हायो बिजिरना लिर।


फिननाय:- बुहुमलुर बिगियानिफोरा बिजिरनायनि खाबुनि थाखै बुहुम सायाव ओनसोलखौ गाहायै मोननै रोखोमै सिनायनानै बोखावनाय नुनो मोनो:


(i) बुहुमलुरारि गुदि मुवानि गोरोबमहर एबा गोरोब नुथायनि सायाव (समान दोहोरोमारि ओनसोल) : बेबादि ओनसोलखौ सायख’जानाय गुदिमुवाफोरनि गोरोबनुथायनि सायाव सोनारनानै सिनायनाय जायो, जाखौ समान दोहोरोमारि ओनसोल (Homogenous Region) बुङो। हा, बारहावा (दैबार), लाइफां बायदि मिथिंगायारि गुदि मुवाफोरनि गोरोब महरनि सायाव सोनारनानै सिनायनाय जायो। जैरै- मौसुमि ओनसोला मोनसे मिथिंगायारि ओनसोल। माब्लाबा मोनसेल’ गुदिमुवानि सायाव सोनारनानैबो सिनायनो हायो, जैरै रावआरि ओनसोल (Linguistic Region)। बुहुमनि जाय बाहागोआव मोनसे रोखोमनि राव बुंनाय जायो, बेखौ रावनि मुं बादियै समान दोहोरोमारि ओनसोल महरै सायख’नाय जायो; जैरै- बर’ रावआरि ओनसोल, हिन्दी रावआरि ओनसोल बायदि। 


(ii) गुदिमुवाफोरनि हाबायारि सोमोन्दोनि सायाव (हाबायारि ओनसोल): बेबादि ओनसोलखौ गुदिमुवाफोरनि गेजेरनि हाबायारि सोमोन्दोनि सायाव सोनारनानै थि खालामनाय जायो, जाखौ हाबायारि ओनसोल (Functional Region) बुंनाय जायो। बे ओनसोलखौ सिनायनो थाखै सरासनस्रायै नोगोर एबा हाथाइसालिखौ मिरू थावनि खालामनानै लानाय जायो। बे ओनसोलनि सिङाव थानाय गुदिमुवाफोरा समान महरनि नङाब्लाबो, बिसोर गावजोंगाव सोमोन्दो फारसेनिफ्राय एंगार हायै नांजाबनानै थायो। जैरै- नोगोरनि सोरगिदिं थानाय ओनसोलफोरा आदार, मुवा-बस्तु आरो हान्था-मेलानि थाखै नोगोरजों औरैबादि नांजाबनानै थायो दि नोगोरखौ एंगारनानै बै ओनसोलफोरा थांना थानो हाया। बिदिन्थि महरै, गुवाहाटी नोगोरमाहा मोनसे गुवार हाबायारि ओनसोल दं।


3. गोरोब आखु ओनसोल आरो खामानि ओनसोलनि गेजेरनि फारागखौ लिर।


फिननाय:- गोरोब आखु ओनसोल (समान दोहोरोमारि ओनसोल) आरो खामानि ओनसोल (हाबायारि ओनसोल)नि गेजेराव थानाय गाहाय फारागफोरखौ गाहायाव होनाय जाबाय:


(i) गोरोब आखु ओनसोला सायख’जानाय गुदिमुवाफोरनि गोरोब महर एबा गोरोबनुथायनि सायाव सोनारनानै सिनायजानाय मोनफा खोन्दो। गुबुनफारसे, खामानि ओनसोला गुदिमुवाफोरनि गेजेराव थानाय हाबायारि सोमोन्दोनि सायाव सोनारनानै थि खालामजानाय मोनफा खोन्दो।


(ii) गोरोब आखु ओनसोलहा जेबो थि मिरू थावनि थाया, बेयो गासै ओनसोलावनो थानाय आखुथायफोरनि समानथिनि सायावसो गोसारना थायो। नाथाय, खामानि ओनसोला अरायबो गंसे नोगोर एबा हाथाइसालिखौ मिरू थावनि खालामनानैसो दाजायो, जायनि जोहै गासै ओनसोलनि हाबाफारिया दैदेनजायो।


(iii) गोरोब आखु ओनसोलनि सिङाव थानाय गुदिमुवाफोरा (जैरै- बारहावा, हा एबा राव) गासै जायगायावनो समान महरनि जानाय नुनो मोनो। गुबुनफारसे, खामानि ओनसोलनि सिङाव थानाय गुदिमुवाफोरा समान महरनि नङाब्लाबो, बिसोर गावजोंगाव सोमोन्दो फारसेनिफ्राय एंगार हायै नांजाबनानै थायो। 


(iv) मौसुमि ओनसोल (बारहावानि समानथि) एबा बर’ राव बुंनाय ओनसोल (रावनि समानथि) आ जादों गोरोब आखु ओनसोलनि बिदिन्थि। गुबुनफारसे, गुवाहाटी नोगोरमा आरो बिनि सोरगिदिं थानाय हाथाइ एबा हान्था-मेलाजों नांजाबनाय ओनसोलफोरा जादों खामानि ओनसोलनि बिदिन्थि।


4. बुहुमनि ओनसोलारि बुहुमलुर बुंबोला मा मोनथियो? बिखौ फरायनायनि गोनांथिया मा ?


फिननाय:- बुहुमनि ओनसोलारि बुहुमलुर बुंब्ला बुहुम बिखंनि जुदा जुदा ओनसोल, हादोर एबा हादोरमाफोरनि आथिखाल बुहुमलुरारि सावगारीखौ बुजियो। बेनि गेजेरजों बुहुमनि मोनफा थि ओनसोल एबा हादोरनि सिङाव थानाय मिथिंगायारि, समाजआरि, रांखान्थियारि आरो हान्था-मेला बायदि हालोदनि रोखा फोरमायथि आरो सिनायथिखौ बुथुमनानै बिजिरनाय जायो।

बिखौ फरायनायनि गोनांथिफोरा जादों-


(i) आखुथायनि फारागथि मिथिनो: बुहुमनि हा-दाथाय, दै-बार (बारहावा), हा, लाइफां आरो जिउ-जुनार बायदिखौ लानानै आबहावायारि आखुथाया जायगा लानानै आलादा आलादा। बे ओनसोलारि फारागथिखौ मोजाङै बुजिनो थाखै बिखौ फरायनाया गोनां।


(ii) सुबुं अनजिमा आरो जिउ खुंनाय खान्थि बुजिनो: मिथिंगायारि आबहावानि गोरोबज्लायैनि (फारागथि) थाखैनो बुहुमाव सुबुं अनजिमानि राननाय आरो मानसिनि जिउ खुंनाय खान्थिया गासिबो जायगायाव समान नङा। ओनसोलारि बुहुमलुर फरायनायनि जोहै जों मिथिनो हायो दि मानो खायसे ओनसोलाव सुबुं थाखुलिया जोबोद रोजोब आरो खायसेयाव गेसें।


(iii) रांखान्थियारि जौगानाय आरो जौगयैनि जाहोन सायखनो: बुहुमनि बायदि थावनिनि रांखान्थियारि आरो समाजआरि जौगानाया मिथिङायारि आबहावा आरो फुंखाफोरनि (Resources) सायाव सोनारो। साबसिन आबहावा आरो मिथिंगायारि फुंखा थानाय ओनसोला मानो रांखान्थियारि बादियै जौगानाय आरो फुंखा आंखाल थानाय ओनसोला मानो जौगयै, बिखौ बे आयदानि गेजेरजोंनो थि खालामनो हायो।


(iv) जौगालु बिथांखि दानो: हादोर, हादोरमा एबा रायजो गंसोनि मिथिंगायारि आरो सुबुं आबहावानि गुदि मुवाफोरनि गेजेराव थानाय सोमोन्दोखौ फरायनानै, बै ओनसोलनि आथिखाल रांखान्थियारि-समाजखान्थियारि जेंनाफोरखौ बुजियो आरो बिनि बिथायावनो ओनसोलनि जौगालु बिथांखि (Development Plans) दानो हायो।


(v) मिथिंगायारि ओनसोलनि गियान मोननो: हादोर एबा हादोरमानि सिमाफोरनि अनगायैबो, बुहुमखौ बारहावा आरो लाइफांनि आखुथाय सायाव सोनारनानै सिनायजानाय ‘मिथिंगायारि ओनसोलफोरनि’ बाथ्राखौ मोजाङै फरायनो थाखै बेयो मोनसे गाहाय बिथा हिसाबै खामानि मावो।


5. ‘मिथिंगायारि ओनसोल’ बुंब्ला मा मोनथियो? गासै बुहुमखौ बेसेबां मिथिंगायारि ओनसोलाव बोखावनो हायो? मोनफ्रोमनिबो मुंलिर आरो मान सावगारियाव दिन्थि।


फिननाय:- बुहुम बिखंनि जायफोर बाहागोनि हा-दाथाय, दै-बार (बारहावा), मिथिंगायारि लाइफां आरो हानि गुन एबा आखुया बांसिनै समान रोखोमनि जानाय नुनो मोनो, बै खोन्दो एबा बाहागोफोरखौ खौसेयै सुंद’यै मिथिंगायारि ओनसोल (Natural Region) बुंनाय जायो।

          बुहुमलुरगिरि ए.जे. हार्बार्टचननि बादिब्ला, बुहुमनि जाय बाहागोआव मोनसे रोखोमनि मिथिंगायारि बिखान्थिफोरनि गोहोमखौ मोन्दाङो आरो बिनि जाहोनाव सुबुंनि हाबाफारियाबो बे बादिनो जाखाङो, बे खोन्दोआनो जादों मोनफा मिथिंगायारि ओनसोल।

         दै-बार (बारहावा) आरो मिथिंगायारि लाइफांनि आखुथायनि सायाव सोनारनानै गासै बुहुमखौ 11 था गाहाय मिथिंगायारि ओनसोलाव बोखावनाय जादौ। बिसोरनि मुंफोरा जादौ:

1. विषुव ओनसोल 

2. मौसुमि ओनसोल 

3. क्रान्टियारि गांसोबारि ओनसोल 

4. क्रान्तियारि गुदुं बालाहामा ओनसोल 

5. भूमध्य (बुहुमगेजेर) लैथाआरि ओनसोल 

6. गेजेर अक्षहांखोआरि बालाहामा ओनसोल

7. गेजेर अक्षहांखोआरि दुङा सुआ ओनसोल

8. गेजेर अक्षहांखोआरि गांसोबारि ओनसोल 

9. गुसु सरल हाग्राबारि ओनसोल 

1०. गुसु मिरु ओनसोल 

11. गोजौ हाजो ओनसोल 

6. मिथिंगायारि ओनसोल फरायनायनि गेजेरजों माब्रै बुहुमनि ओनसोलारि बुहुमलुर सोमोन्दै गियान मोननो हायो? सुंद ‘यै लिर।


फिननाय:- मिथिंगायारि ओनसोल फरायनायनि गेजेरजों बुहुमनि ओनसोलारि बुहुमलुर सोमोन्दै गियान मोननो हायो। बुहुम बिखंनि जायफोर बाहागोआव बारहावा, हा-दाथाय आरो मिथिंगायारि लाइफांआ समान आखुनि जायो, बैफोर खोन्दोआवनो सुबुंनि जिउ खुंनाय खान्थि, आसार-खान्थि आरो रांखान्थियारि हाबाफारियाबो बे एखे आखुथायनि जाखाङो। बे आबहावा आरो सुबुं समाजनि गेजेरनि थोंजों सोमोन्दोखौ मिथिंगायारि ओनसोलनि बिथायाव फरायोब्लासो रोखायै बुजिनो हागौ। बेनि अनगायैबो, साबसिन आबहावा आरो मिथिंगायारि फुंखा गोनां ओनसोला मानो रांखान्थियारि बादियै दावगानाय आरो खरान एबा गोबां गुसु आबहावा गोनां ओनसोला मानो उनफिननानै दं, बिनि थाथायखौ जों बे खोन्दोनि जोहै सायख’नो हायो। बेनि जोहै बुहुमनि थि थि जायगायाव मानो जुदा जुदा आबाद (जैरै- मौसुमि एबा भूमध्य लैथोआरि ओनसोल) एबा दारिमिनारि (जैरै- टाइगा ओनसोल) फोथारा जाखांदों, बिनि बुहुमलुरारि गियानखौ मोननो हायो। जोबथारनाव, मोनफा मोनफा मिथिंगायारि ओनसोलनि आथिखाल हालोद आरो जेंनाफोरखौ नोजोर होबायब्ला, बै ओनसोलनि थाखै थार दावगालु बिथांखि दानायाव बेयो मोनसे गाहाय बिथा हिसाबै जोबोत हेफाजाब खालामो।


7. बुहुमनि मोनफ्रोम मिथिंगायारि ओनसोलानि हा दाथाय आबहावा बागै लिर।

फिननाय:- बुहुमनि मोनफ्रोम मिथिंगायारि ओनसोलानि हा दाथाय आबहावा बागै गाहायाव लिरना होनाय जाबाय:


1. बिषुब ओनसोल: बे ओनसोलनि बारहावाया अरायबो गुदुं आरो सिदोब। सान-हर आरो गोलोम-गोजां बोथोरनि बिदुनि फारागा जोबोद एसेल’। बेवहाय बोसोरारि बिदुनि गड़ बिबाङा 27॰Cआरो बोसोरारि अखानि गड़ बिबाङा 200 सेन्टिमिटार।

        बिषुब ओनसोलनि हा-बिखं महरा गुबैयै गुवार गाहाय हामा, गुवार दैमा सेरफां, गुदु हाग्रा आरो बेहेरबारि ओनसोलफोरजों मोनथिजायो, जाखौ आमाजान दैमा मोखाङाव ‘सेलभा’ (Selva) बुङो। बे ओनसोलनि बांसिन बाहागोआनो सरख्लाय, जायनि गेजेरजों एमाजन आरो कंग’ बायदि गिदिर दैमाफोर बोहैयो। गासै बोसोराव गोबां अखा हानायनि जाहोनाव गोबां थावनिफोराव हाब्रु आरो बेहेरबारिफोर जोनोम जायो। 


2. मौसुमि ओनसोल: बे ओनसोलनि गाहाय आखुथाया जाबाय बोथोर सोलायनाय—गुदुं आरो सिदोब गोलोमबोथोर लोगोसे गुसु आरो गोरान गोजांबोथोर। गोलोम आरो गोजां बोथोरनि बिदुंनि फारागा 15॰C आरो बोसोरारि अखानि गड़ बिबाङा 200 सेन्टिमिटार।

बेवहाय बिलाइ सिरिग्रा लाइफां बांसिनै नुनो मोनो। बेवहाय लेटेराइट आरो दैमा सेरफांनि हासारगोनां फुलुंहा मोनो।


3. क्रान्टियारि गांसोबारि ओनसोल : बेनि बारहावाया गुदुं आरो सुंद’ गोलोमबोथोर लोगोसे गोरान आरो गोलाव गुसुबोथोरनां। बोसोराव अखानि बिबाङा गेजेर थाखोनि (25-100 सेन्टिमिटार)।

बे ओनसोलाव हा-दाथाय 3 मिटारसो गोजौ गांसो दङ, जायखौ ‘साभाना’ (Savannah) बुङो। खोला आमेरिकायाव बेखौ ‘लान’स’ आरो ‘केम्पास’ बुंनाय जायो।


4. क्रान्तियारि गुदुं बालाहामा ओनसोल : बे ओनसोलनि बारहावाया अरायबो गुदुं आरो गोरान। सान आरो मोनानि बिदुनि फारागा जोबोद बांसिन, गोलोमबोथोराव साननि बिदुआ 45॰C सिम बारायो। बोसोरारि अखाया खालि 20-25 सेन्टिमिटारल’ हायो।

          बे ओनसोलनि बांसिन हा बाहागोखौ बालाया बेंनानै लायो आरो बेवहाय खालि सुगोनां लाइफां आरो खेजुरि बिफां नुजायो।


5. भुमध्य (बुहुमगेजेर) लैथाआरि ओनसोल : बेवहाय गोलोमबोथोरा गुदुं आरो गोरान, नाथाय गोजांबोथोरा गुसु आरो सिदोब जायो। बेनि गाहाय आखुथाया जाबाय—बेवहाय गोजांबोथोरावसो अखा हायो। बोसोराव अखानि बिबाङा 25-75 सेन्टिमिटार। 

         बेवहाय अराय सोमखोर गुसुं बिफां-लाइफां आरो थुबजा हाग्रा नुनो मोनो। हाजोनि खेंसालियाफोराव आंगुर आरो आपेल बादि फिथाय-सामथायनि आबादनि थाखाय हाया जोबोद मोजां।


6. गेजेर अक्षहांखोआरि बाला हामा ओनसोल : लैथोनिफ्राय गोजानाव आरो गोजौ हाजोजों बेंनानै थानायनि थाखै बेवहाय अखानि बिबाङा जोबोद एसेल’। हादोरमायारि थाथायनि थाखै गोलोम आरो गोजां बोथोरनि बिदुंनि फारागा जोबोद बांसिन।

         बे ओनसोला सोरगिदिं गोजौ हाजोजों बेंजानाय जौयेन आरो बालाहामा ओनसोल, जैरै—तिब्बत जौयेन आरो ग’बि बालाहामा।


7. गेजेर अक्षहांखोआरि दुङा सुआ ओनसोल: बे ओनसोलाव गोजांनाय एबा गुसुनि गोहोमा एसेल’। गोलोम बोथोरनि बिदुंआ गड़ै 15॰C आरो गुसु बोथोराव 5॰C -10॰C थायो। बोसोरारि गड़ अखा हानाया 75-150 सेन्टिमिटार।

       लैथो सेरनि थावनिफोरा समान खफ’ गोनां बारहावानां। हाजोनि नामदानि ओनसोलाव सरल थाखोनि लाइफां दङ।


8. गेजेर अक्षहांखोआरि गांसोबारि ओनसोल : हादोरसिंआरि थाथायनि थाखै गोलोम आरो गोजां बोथोरनि बिदुं फारागा बांसिन। बेवहाय खालि गोलोमबोथोरावसो एसे अखा हायो, बोसोराव खालि 15-50 सेन्टिमिटारलो।

        अखानि आंखालनि थाखै बेवहाय बिफां-लाइफां गैयाब्लाबो बेवहाय थानाय हाया जोबोद हासारगोनां (Fertile Soil)। बेवहाय स्टेपस, प्रेइरि, पम्पास, भेल्ड आरो डाउनच मुंनि गुवार गांसोबारिफोर दङ।


9. गुसु सरल हाग्राबारि ओनसोल: बेनि बारहावाया गोरान आरो जोबोद गुसु। गोलोमबोथोराव बिदुंआ गड़ै 15॰C सिम बारायोब्लाबो गुसु बोथोराव जोबोद बरफ गोग्लैयो। गोजां बोथोरनि रुजुनायाव गोलोमबोथोरा गुसुं।

        बे ओनसोलआ अराय सोमखोर सरल थाखोनि हाग्रा आरो गुरै काटनि बिफांफोरजों आबुं, जाखौ ‘टाइगा’ बुंनाय जायो। बे हाया आबादनि थाखै साबजाथाव नङा।


10. गुसु मिरु ओनसोल: बांद्राय गुसु आरो बोसोरनां बरफजों खोबजानाया बेनि गाहाय आखुथाय। गोलोमबोथोरा गुसुं (0॰C-10॰C) आरो गोजांबोथोरा जोबोद गोलाव आरो बिदुंआ -18॰C सिम खमायलाङो। बेवहाय अखा हायाखौनो बुंजायो।

       बोसोरनि बांसिन समावनो बरफ खोबनानै थाबाय थानायखाय बे ओनसोलनि हायाव जेबो गिदिर बिफां र’ज’आ। गोलोमबोथोराव बरफ ग’लिनाय थावनिफोराव खालि गांसो, बादामालि आरो दिंखिया हारिनि लाइफां र’ज’यो। बे ओनसोलखौ ‘तुन्द्रा ओनसोल’ बुङो।


11. गोजौ हाजो ओनसोल: थावनिनि जौथाय बांनायनि लोगो लोगो बिदुंआ जोबोद खमायलाङो आरो बरफ गोग्लैनाय हालोद जाखाङो। हाजोनि खेसालिया मा थिंजाय दं, बिनि सायाव सोनारनानै बारहावाया सोलायो, जैरै—हिमालयनि खोला खेसालियाव अखा हायो नाथाय साहा बाहागो (तिब्बत थिंजाय) गोरान।

       बुहुमनि गुवार गोजौ हाजोमा लारिफोर (जैरै—हिमालय, आल्पस, रकि, एन्दिज) बेनि सिङाव गोग्लैयो। जौथायनि फारागथि आखुथायनि जुनै एसेल’ जानथायनि मादावनो जुदा जुदा बारहावा आरो लाइफां नूनो मोनो।

 
8. बुहुमनि बायदि मिथिंगायारि ओनसोलफोराव गोसारनाय दै बार आरो लाइफां सोमोन्दै सावराय।

फिननाय:- बुहुमनि बायदि मिथिंगायारि ओनसोलफोराव गोसारनाय दै बार आरो लाइफां सोमोन्दै गाहायाव सावरायनाय जाबाय-

1. बिषुब ओनसोल : 
दै-बार: बेवहाय बारहावाया अरायबो गुदुं आरो सिदोब। बोसोरारि अखानि गड़ बिबाङा 200 सेन्टिमिटार आरो गड़ बिदुंआ 27॰C।  
लाइफां: अराय सोमखोर आरो जोबोद रोजा हाग्रामा नुनो मोनो, जाखौ आमाजान बिखाङाव ‘सेलभा’ (Selva) बुङो। बेवहाय अनजिमागैयै फिसा-फिसा थुबजा बिफां आरो बायदि रोखोमनि बेन्दों र’ज’यो।  
 
2. मौसुमि ओनसोल :
दै-बार: बोथोर सोलायनाय बारहावा—गुदुं-सिदोब गोलोमबोथोर आरो गुसु-गोरान गोजाबोथोर। बोसोरारि अखाया गड़ै 200 सेन्टिमिटार हायो।  
लाइफां: बेवहाय बोथोरारि बिलाइ सिरिग्रा लाइफां बांसिनै गोसारना दं, जाय गोजाबोथोराव अखानि आंखाल जानाय लोगो लोगो बिलाइ सिरियो।  
 
3. क्रान्टियारि गांसोबारि ओनसोल (Savannah Region):
दै-बार: गुदुं-सुंद’ गोलोमबोथोर आरो गोरान-गोलाव गुसुबोथोर दं। अखानि बिबाङा गेजेर थाखोनि (25-100 सेन्टिमिटार)।  
लाइफां: अखानि आखुथायनि थाखै बेवहाय 3 मिटारसिम गोजौ गांसो गोनां गुवार गांसोबारि जोनोम जादों, जाखौ ‘साभाना’ (Savannah) बुङो। खोला आमेरिकायाव बेखौ ‘लान’स’ आरो ‘केम्पास’ मुङै मोनथियो।  
 
4. क्रान्तियारि गुदुं बालाहामा ओनसोल :
दै-बार: अरायबो जोबोद गुदुं आरो गोरान बारहावा। गोलोमबोथोराव साननि बिदुआ 45॰C सिम बारायो आरो बोसोरारि अखाया खालि 20-25 सेन्टिमिटारल’।  
लाइफां: अखानि आंखाल थाखै बेवहाय खालि गुसुं गांसो आरो सुगोनां लाइफां र’ज’यो, नाथाय मरुद्यान (Oasis) फोराव खेजुरि हारिनि बिफां नुनो मोनो।  
 
5. भूमध्य (बुहुमगेजेर) लैथाआरि ओनसोल :
दै-बार: गोलोमबोथोरा गुदुं-गोरान आरो गोजांबोथोरा गुसु-सिदोब। बे ओनसोलनि गाहाय आखुथाया जाबाय—बेवहाय गोजांबोथोरावसो अखा हायो।  
लाइफां: अराय सोमखोर गुसुं बिफां-लाइफां आरो थुबजा हाग्राया बेनि गाहाय लाइफां। हाजो खेंसालियाफोराव आंगुर, आपेल बायदि फिथाय-सामथायनि लाइफां जोबोद गोसारना दं।  
 
6. गेजेर अक्षहांखोआरि बालाहामा ओनसोल:
दै-बार: लैथोनिफ्राय गोजानाव आरो हाजोजों बेंनानै थानायनि थाखै अखानि बिबाङा जोबोद एसेल’। गोलोम आरो गोजां बोथोरनि बिदुंनि फारागा जोबोद बांसिन।  
लाइफां: बेवहाय बालागोनां आबहावानि थाखै जेबो गिदिर हाग्रामा गैया, खालि खावसे गोरान (semi-arid) लाइफां एसेल’ नुनो मोनो।  
 
7. गेजेर अक्षहांखोआरि दुङा सुआ ओनसोल:
दै-बार: गोजांनाय एबा गुसुनि गोहोमा एसेल’। बोसोरारि गड़ अखा हानाया 75-150 सेन्टिमिटार आरो लैथो सेरनि बारहावाया समान खफ’ गोनां।  
लाइफां: अखा हानायनि फाराग बादियै बेवहाय बायदि रोखोमनि लाइफां मोनो, बांसिन अखा जानाय थावनिफोराव आरो हाजो नामदानियाव सरल थाखोनि लाइफां बांसिनै गोसारना दं।  
 
8. गेजेर अक्षहांखोआरि गांसोबारि ओनसोल:
दै-बार: हादोरसिंआरि थाथायनि थाखै गोलोम-गोजां बोथोरनि बिदुं फारागा बांसिन। बोसोराव गड़ै खालि 15-50 सेन्टिमिटारलो गोलोमबोथोराव अखा हायो।  
लाइफां: अखानि आंखाल आरो गुसुनि गोहोमाव बेवहाय बिफां-लाइफां गैया बुंजायो। नाथाय बेवहाय गुवार हासारगोनां गांसोबारि दं, जाखौ स्टेपस, प्रेइरि, पम्पास, भेल्ड आरो डाउनच होननानै सायख’नाय जादों।  
 
9. गुसु सरल हाग्राबारि ओनसोल :
दै-बार: बारहावाया एसे गोरान आरो जोबोद गुसु। गोजांबोथोराव जोबोद बरफ गोग्लैयो आरो बे बोथोरा गोलोम बोथोरनिख्रुइ गोलाव।  
लाइफां: बे ओनसोलआ अराय सोमखोर सरल थाखोनि हाग्रा आरो गुरै काटनि बिफांफोरजों आबुं, जाखौ ‘टाइगा’  बुंनाय जायो।  
 
10. गुसु मिरु ओनसोल :
दै-बार: बांद्राय गुसु आरो बोसोरनां बरफजों खोबजानाया बेनि आखुथाय। गोजांबोथोराव बिदुंआ -18॰C सिम खमायलाङो आरो अखा हायाखौनो बुंजायो।  
लाइफां: बरफ खोबनानै थाबाय थानायखाय बेवहाय गाहाम लाइफां जेबो र’ज’नो हाया। खालि गोलोमबोथोराव बरफ ग’लिनाय थावनिफोराव गांसो, बादिमाला आरो दिंखिया हारिनि लाइफां एसेल’ नुनो मोनो, जाखौ ‘तुन्द्रा लाइफां’ बुङो।  
 
11. गोजौ हाजो ओनसोल :
दै-बार: जौथाय बांनाय लोगो लोगो बिदुंआ जोबोद खमायलाङो। हाजोनि खेंसालिया मा थिंजाय दं (बारनि बिथिं), बिनि सायाव सोनारनानै अखा हानाया सोलायो।  
लाइफां: एसेल’ जानथायनि मादावनो जौथायनि फारागथि बेबिलायाव आलादा आलादा लाइफां नूनो मोनो। बिदिन्थि बादियै, हिमालयनि खोला खेसालियाव रोजा हाग्रा दं नाथाय साहा बाहागो (तिब्बत थिंजाय) अखानि आंखालाव प्राय बिफां-लाइफां गैया।
 
9. बुहुमनि बायदि मिथिंगायारि ओनसोलाव थाग्रा गुबुंनि जिउ-खुंनायनि बागै मोनसे फोरमायनाय लिर।

फिननाय:- बुहुमनि बायदि मिथिंगायारि ओनसोलाव थाग्रा गुबुंनि जिउ-खुंनायनि बागै गाहायाव फोरमायनाय जाबाय-

1. विषुव ओनसोल : बे ओनसोलनि मिथिंगायारि आबहावाया बांद्राय गुदुं, अखा आरो रोजा हाग्रामा जानायखाय सुबुं थाखुलिनि थाखै बांद्राय साबजाथाव नङा। आमाजान आरो कंग’ दैमा मोखांनि सुबुंफोरनि रोजोबथिया जोबोद गेसें आरो बिसोर न’गैजायै जिउ खुङो। जैरै—कंग’नि ‘पिगमि’ सुबुंफोरा मैहुर खालामनानै, ना हमनानै आरो हाग्रानिफ्राय आदार बुथुमनानैनो जिउ खुङो। गुबुनफारसे, इन्दोनेसिया आरो मालयएचियायाव हासारगोनां हानि थाखै मानसिया गोजोरै हाजो खेंसालियाव सिरि दाननानै आबाद (जैरै—माय, रबर, साहा आरो कफि) मावनानै गोजौ थाखोनि जिउ खुंदों। 
 
2. मौसुमि ओनसोल : आबादानो जादों बे ओनसोलनि मानसिनि गाहाय जिउ-राहा। गुदुं-सिदोब बारहावा आरो दैमा सेरफांनि हासारगोनां हानि थाखै बेवहाय बायदि रोखोम फस’ल जैरै—माय, घेहु, खुसेर, खुन, फाथो आरो साहा आबाद मावनाय जायो। बेवहाय सुबुं अनजिमाया जोबोद रोजोब (गासै बुहुमनि 40% सुबुंआ बेवहाय थायो) आरो बिगियान-प्रजुक्तिनि दावगानायजों लोगोसे रांखान्थिया जोबोद सांग्रां जाबोदों।
 
3. क्रान्टियारि गांसोबारि ओनसोल : बे ओनसोलनि गुवार गांसोबारिया (साभाना) जुनार फिसिनायनि थाखै जोबोत गोनां। बे ओनसोलनि गोबां थागिरिफोरा फालांगिनि थाखै मोसौ, गराय, मैसो आरो बोरमा-मेन्दा फिसिनानै एबा हाग्रायारि जुनारफोरखौ मैहुर खालामनानै जिउ खुङो। खायसे थावनिफोराव जुखाम, जोवार, खुन आरो सिना बादाम आबाद मावनाय जायोब्लाबो, दावगायै हान्थामेला आरो दिहुनथाय राहानि आंखाल थाखै बे ओनसोलनि बांसिन मानसिफोरा समाजारि आरो रांखान्थि फारसे उनफिननानै दङ।
 
4. क्रान्तियारि गुदुं बालाहामा ओनसोल :  बे ओनसोलनि बांसिन थावनियानो सुबुंथाखुलि नङा, खालि खायसे थावनियावल’ न’ गैजायै जुनार फिसिग्रा सुबुंफोर थायो। कालाहारी बालाहामानि ‘बुसमेन’ (Bushmen) आरो अस्ट्रेलियानि थागिबिफोरा मिथिंगानिफ्राय आदार बुथुमो आरो मैहुर खालामो। साहारा आरो आरबनि ‘बेदुइन’ (Bedouin) सुबुंफोरा उट, गराय आरो बोरमा-मेन्दा फिसिनानै जिउ खुङो। नाथाय, निल दैमा सेरफांआव दै ज’गायनायनि जोहै आबाद चोलियो आरो पेट्रोलियम फुंखा गोनां हादोरफोरनि (जैरै—कुवेइट, सौदि आरब) सुबुंनि जिउ लामाया जोबोद गोजौ।
 
 
5. भुमध्य (बुहुमगेजेर) लैथाआरि ओनसोल: बे ओनसोलनि मानसिनि गाहाय जिउ-राहाया आबाद। हायेन फोराव गोजांबोथोरनि अखा आरो दै ज’गायनायनि सायाव सोनारनानै घेहु, बार्लि, जुखाम आरो खुन आबाद मावो। हाजो खेंसालियाफोराव आंगुर आरो आपेल बादि फिथाय-सामथायनि गुवार आबाद मावनाय जायो आरो फिथायनि आदार बुथुमनाय एबा जौ-बानायनाय दारिमिननि जोहै बेवहाय रांखान्थिया जोबोत दावगानाय आरो सुबुं थाखुलिया रोजोब।
 
6. गेजेर अक्षहांखोआरि बाला हामा ओनसोल: तिब्बत, पेटाग’निया जौयेन आरो ग’बि बालाहामानि खायसे बाहागोआव जाजाबर (nomadic) जुनार फिसिग्रा सुबुंफोरा थायो, जाहोनबा बिसोरहा जुनारनि आदार नागिरनानै थावनि सोलायबाय थानो गोनां जायो खायनो गोजोर थाखुलि गैया। नाथाय आथिखालाव दैमा सेरफाङाव दै ज’गायनायनि जोहै आबाद, खनिमुवा दिहुनथाय आरो दारिमिन फसंनायनि थाखै खायसे थावनियाव सुबुं थाखुलिया रोजोब जाहांदों।
 
7. गेजेर अक्षहांखोआरि हुडा सुआ ओनसोल: बे ओनसोलाव जोबोत दावगानाय खान्थिजों आबाद खामानिखौ मावफुंनाय जायो। सा सोनाब इउरोप आरो चिननि सा-सानजा बाहागोआव सुबुं थाखुलिया जोबोत रोजोबखायनो बेवहाय ‘गोथौ आबाद’ (Intensive Cultivation) जेरै घेहु आरो माय आबाद मावनाय जायो। अमेरिका ज’थायहादोराव सुबुं थाखुलिया गेसैखायनो बेवहाय ‘गुवार आबाद’ नि जोहै खुन, सादा आरो आलु गोबां बिबांनि दिहुननाय जायो। ना शिल्प आरो खनिज फुंखानि दावगानाया सुबुं जिउखौ जोबोत दारिमिनारि खालामदों।
 
8. गेजेर अक्षहांखोआरि गांसोबारि ओनसोल: गेजेर एचियानि गांसोबारि (स्टेपस) ओनसोलाव थाग्रा सुबुंफोरनि गाहाय जिउ राहाया जुनार फिसिनाय। नाथाय अमेरिका ज’थाय हादोर, कानाडा, आर्जेन्टिना आरो अस्ट्रेलियायाव बेबायदि गांसोबारि ओनसोलाव (प्रेइरि, पम्पास, डाउनच) गुवारै फालांगि थांखियै घेहु आबाद मावनाय जायो। मोसौ फिसिनायनि सायाव सोनारनानै गायखेर, बेदर आरो उल (wool) दिहुननाय दारिमिन जोबोत जाखांदों।
 
9. गुसु सरल हाग्राबारि ओनसोल: बे ओनसोलनि बारहावाया गोरान आरो जोबोत गुसु जानायखाय आबाद आरो जुनार फिसिनायनि थाखै साबजाथाव नङा, बिनिखायनो सुबुं थाखुलिया जोबोत गेसें। बेवहाय थाग्रा मानसिफोरा गाहायै जुनार मैहुर खालामनानै आरो काट (Lumbering/wood-cutting) बुथुमनानैनो जिउ खुङो। कानाडा, आलास्का आरो सायबेरियायाव खनि मुवा दिहुनजानायनि थाखै आथिखालाव दारिमिनारि मिरु जाखांदों आरो रांखान्थिया दावगादों।
 
10. गुसु मिरु ओनसोल: जोबोत गुसु दै-बारनि थाखै बेवहाय जिउ खुंनाया जोबोत कष्ट आरो सुबुं थानायनि रोजोबथिया मोनफ्रोम बर्ग किल’मिटाराव सासेनिबो खम। थागिबि सुबुंफोरा (जैरै—एस्किम’, लेपस, सामुवेड) न’ गैजायै जिउ खुङो, जुनार मैहुर खालामो आरो ना हमनानै उदै सुफुङो। एस्किम’फोरा गोजां बोथोराव बरफनि न’ ‘इगलु’ (Igloo) आव थायो आरो सैमाया बोनाय ‘स्लेज’ गारि हान्था-मेलानि थाखै बाहायो। नाथाय आथिखालाव बिगियानारि आदबजों बलगा मै फिसिनो हमदोंसै आरो कास निन’ लुनानै मैगं-थायगं दिहुननाय जादों।
 
 
11. गोजौ हाजो ओनसोल: हाजो ओनसोलनि जिउ-खुंनाय बिखान्थिया जोबोत कष्ट खायनो सुबुं थाखुलिया गेसेंथार। जुनार फिसिनाय आरो दंफांनि फालांगियानो बे ओनसोलनि सुबुंनि गाहाय खामानि। हाजोआरि जनजाति सुबुंफोरा गोबां मुगानिफ्रायनो मोनसे गोजाम खान्थिजों थावनि सोलाय सोलाय ‘जायगास्लाय आबाद’ एबा जुम आबाद मावबोदों। आथिखालाव समायना मिथिंगायारि आबहावानि थाखै बेफोरनि गोबां थावनिया ‘हाजोआरि थाखुलि’ आरो ‘दावबायारि मिरु’ हिसाबै जाखांदों, जा मानसिनि रांखान्थियाव हेफाजाब होदों।
 
10. बुहुमाव हादोरमाया मोन बेसे आरो मा मा ? मोनफ्रोमबो हादोरमानिनो मोनसे सुंद’ बुहुमलुरारि सिनायथि लिर।

फिननाय:- बुहुमाव गासै गं स्नि (7) हादोरमाफोर दङ। बिसोरनि मुंफोरा जाबाय: एचिया, आफ्रिका, इउरोप, सा आमेरिका, खोला आमेरिका, उसेनिया आरो एन्टार्कटिका हादोरमा।
 
गाहायाव हादोरमाफोरनि मोनसे सुंद’ बुहुमलुरारि सिनायथि होनाय जाबाय:
 
1. एचिया हादोरमा (Asia): एचियाया बुहुमनि हादोरमाफोरनि मादाव बयनिखुइबो देरसिन, जा बुहुमनि गासै हा बाहागोनि प्राय 30 जौखोन्दो (44.4 निजुत बर्ग किल’मिटार) आवग्रिना दं। बे हादोरमायाव बुहुमनि जौसिन हाजो थिखिनि ‘एभारेष्ट’ (8,848 मिटार), नैथि जौसिन थिखिनि ‘गडउइन अष्टिन’ एबा माउन्ट K2 (8,611 मिटार) आरो बुहुमनि जौसिन ‘पामिर जौयेन’ दङ। बेवहाय सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्र, हवांह’ आरो इयांचिकियां बादि गिदिर दैमाफोर दङ।
        बुहुमनि गासै सुबुं अनजिमानि 60.50% (2007 नि साननाय बादि 401 कौटि) मानसिया खालि एचियायावनो थायो। बेनि रांखान्थिया दासिमबो आबाद सोनारनाय आरो बेवहाय पेट्र’लियाम, खैला, सोर बादि खनिज फुंखाफोराबो गोबां मोनो।
 
2. आफ्रिका हादोरमा (Africa) : आफ्रिकाया बुहुमनि नैथि गेदेरसिन हादोरमा, जा गासै हा बाहागोनि प्राय 20 जौखोन्दो (30 निजुट बर्ग किल’मिटारनिफ्राय एसे बां) आवग्रिना दं। बिषुब हांखोआ बेनि गेजेरजों बारलांदों। बेवहाय एचिया एबा सा आमेरिकानि बादि गोजौ हाजोलारि गैयाब्लाबो जेराव-मेराव गोजौहा दङ, जाहा ‘किलिमानजार’ ‘ (5,895 मिटार) बयनिखुइ जौसिन थिखिनि। बुहुमनि लावसिन ‘निल दैमा’ (Nile), कंग’, नाइजार आरो जेन्बेजि दैमाफोर बेवहाय दं। बेवहाय दै मोब्लिब दिहुननायनि जाथावनाया मुलुगाव बयनिखुइ बांसिन (40%)।
       2007 नि बिथं बादि सुबुं अनजिमाया 944 निजुट। 70% सुबुंआ आबाद सायाव सोनारो (जुखाम, ज’वार, खुन, कफि)। बेवहाय हिरा, स’ना, तामा आरो पेट्रोलियम जोबोद मोनो।
 
3. इउरोप हादोरमा (Europe): इउरोपआ फुरायै सा दुलुरखावाव दं, जाहा हा कालिया 10.9 निजुत बर्ग किल’मिटार (बुहुमनि हा बाहागोनि 7.3 जौखोन्दो)। इउराल हाजोमा लारि आरो इउराल दैमाया बिखौ एचियानिफ्राय आलादा खालामदों। बेवहाय गासै गं 44 उदां हादोर दं। बेनि सा बाहागोआ बांसिन हायेन हा, नाथाय खोला ओनसोलआ हाजो-हाजोमाजों आबुं (जैरै—आल्पस, ककेचासा)। ‘माउन्ट एलब्रास’ (5,633 मिटार) बेनि जौसिन थिखिनि। राइन, डानियूब, थेमस आरो भल्गा बेनि गाहाय दैमा।
       सुबुं अनजिमाया 733 निजुट (2007) आरो 72% सुबुंआ नोगोराव थायो। बेवहाय सोर आरो खैलानि गोबां बिबां थानायखाय आरो सुबुंफोरनि रोंगौथिनि थाखै बेवहायनो मुलुगनि गिबिसिन शिल्प बिग्रायनाया जाजेनदोंमोन।
 
4. सा आमेरिका हादोरमा (North America): बुहुमनि थामथि गिदिरसिन हादोरमा, जायहा हा कालिया 24.3 निजुट बर्ग किल’मिटार (बुहुमनि हा बाहागोनि 16.3 जौखोन्दो)। कानाडाया बे हादोरमानि देरसिन हादोर। बेनि सोनाब बाहागोआव ‘रकि’ (Rocky) हाजोमा लारि दं, ‘मेकिनले’ (6,194 मिटार) आ बेनि जौसिन थिखिनि। गेजेर बाहागोआव मिछिछिपि, मिसौरि बादि दैमाफोरजों दाजानाय आबादनि थाखै जोबोद गोनां गुवार हायेन ओनसोल दं। ‘सुपेरिउर’ (Superior) बे हादोरमानि गाहाय बिलोमा।
       गासै सुबुं अनजिमाया प्राय 523 निजुत (2007) जाहा 58% सुबुंआ खालि अमेरिका ज’थायहादोराव थायो। 58% सुबुंआ नोगोरारि। बेवहाय घेहु, खुन आबाद जोबोद जायो आरो खैला, पेट्रोलियम, सोर, निकेल जोबोद दिहुनजायो।
 
5. खोला आमेरिका हादोरमा (South America): सा आमेरिकानि थोंजों खोलाहा थानाय बे हादोरमानि हा कालिया 18 निजुट बर्ग किल’मिटार (बुहुमनि 12.2 जौखोन्दो)। ब्राजिला बे हादोरमानि देरसिन हादोर। बेनि सोनाब बाहागोआव बुहुमनि लावसिन हाजोलारि ‘एन्दिज’ (Andes – प्राय 8,000 किल’मिटार) दं, जाहा ‘एकानकागुवा’ (7,020 मिटार) जौसिन थिखिनि। बुहुमनि बयनिखुइ जौसिन थावनिआव थानाय गिदिर बिलोमा ‘टिटिकाका’ (Titicaca) बेवहायनो दं। आमाजान, अरिनिक’ आरो पाराना बेनि गाहाय दैमा।
        सुबुं अनजिमाया 381 निजुत (2007)। आमाजान दैमा मोखाङाव ‘सेलभा’ रोजा हाग्रामा, अरिनिक’ मोखाङाव ‘लान’स’ गांसोबारि आरो खोलानि बाहागोआव ‘पम्पास’ गांसोबारि दं। ब्राजिला खुसेर आरो कफि दिहुनथायाव बुहुमाव सेथि।
 
6. उसेनिया हादोरमा (Oceania): अस्ट्रेलिया दिपमाखौ लाफानानै निउजिलेण्ड, टासमानिया, निउगिनि आरो गोबां गेदेर-उन्दै दिपफोरखौ (माइक्र’नेसिया, मेलानेसिया, प’लिनेसिया) लाना बे हादोरमाया दाजादों। 9 निजुत बर्ग किल’मिटार हा कालिजों बेयो बुहुमनि बयनिखुइ फिसासिन हादोरमा। अस्ट्रेलियाया बेनि देरसिन हादोर। अस्ट्रेलियाया मोनसे गोजाम जौयेन। बेनि सानजा बाहागोआव ‘ग्रेट डिभाइडिं रेन्ज’ हाजोमा दं। ‘मुरे’ आरो ‘डार्लिं’ बेनि गाहाय दैमा। अस्ट्रेलियायाव ‘डाउनच’ (Downs) मुंनि गुवार गांसोबारि दं।
          सुबुं अनजिमाया जोबोद एसेल’—प्राय 35 निजुत (2007)। बेवहाय ‘डाउनच’ गांसोबारियाव मेन्दा आरो मोसौ फिसिनानै बेदर आरो उन (wool) दिहुननाय दारिमिन जोबोत जाखांदों, जाहा अस्ट्रेलियाया मुलुगाव गिबि। सुबुंफोरनि माहारियारि आया जोबोद गोजौ (23,320 आमेरिकान डलार)।
 
7. एन्टार्कटिका हादोरमा (Antarctica): एन्टार्कटिका हादोरमाया बुहुमनि थोंजों खोला मिरुखौ (South Pole) गेजेर खालामनानै दङ। बे हादोरमाया बुहुमनि गासै हा बाहागोनि 9 जौखोन्दो (प्राय 14 निजुत बर्ग किल’मिटार) आवग्रिनानै दङ। बे हादोरमाया फुरायै अराय सम बरफजों खोबजानानै थायोखायनो बेखौ ‘गुफुर हादोरमा’ (White Continent) बुंनाय जायो। बेवहाय बुहुमनि बयनिखुइबो बांसिन गुसु आरो गोरान बारहावा सोलिगो। बांद्राय गुसुनि थाखै बेवहाय सरासनस्रा आबाद मावनाया जोबोद असम्भव।
        बांद्राय गुसु आरो बरफ खोबनानै थाबाय थानाय खाय बेवहाय जेबो गिदिर बिफां-लाइफां र’ज’नो हाया। नाथाय बेवहाय अरायसम रोजा बरफजों बेंजानाय खोला मिरु ओनसोलनि बे एन्टार्कटिका हादोरमाया पेंगुइन (Penguin) दावनि गाहाय थाखुलि (मिरु)।
        एन्टार्कटिका हादोरमायाव जेबो गोजोर सुबुं थाखुलि गैया। बेवहाय खालि जुदा जुदा हादोरफोरनि बिगियानिफोरा मिथिंगायारि आनजात (research) खालामनो थाखैसो आनजात मिरु (Research Stations) फसंथाननानै थायो।
         आथिखालाव बायदि बिगियानारि आनजातनि गेजेरजों बेखौ थि (confirm) खालामनाय जाबाय दि एन्टार्कटिका हादोरमायावबो रांखान्थियारि बिथिङै जोबोद गोनांथिगोनां बायदि रोखोमनि खनिज फुंखा (Resources) दिहुननो हागोन।
 
 
11. बुहुमनि गिदिरसिन हादोरमाया बबे? बै हादोरमानि हा-दाथायमिथिंगानि बागै सुंद ‘यै लिर।

फिननाय:- बुहुमनि बयनिखुइबो गिदिरसिन हादोरमाया जादों एचिया हादोरमा (Asia)। बे हादोरमाया बुहुमनि गासै हा बाहागोनि प्राय 30 जौखोन्दो (44.4 निजुत बर्ग किल’मिटार) दब्लाय आवग्रिनानै दङ। 
एचिया हादोरमानि हा-दाथाय आबहावाया जोबोत जेथो गोनां आरो गोमोथावजों आबुं। बिखौ गाहायाव सुंद’यै बिजिरना होनाय जाबाय:

(i) हाजोमा आरो जौयेनफोर: हादोरमानि गेजेर बाहागोआ गोजौ हाजोमा लारि आरो जौयेनजों आबुं। हाजोमाफोरनि मादाव मुलुकनि जौसिन ‘हिमालय हाजोमा लारि’ गाहाय। बेनि सिङावनो बुहुमनि जौसिन हाजो थिखिनि ‘एभारेष्ट’ (8,848 मिटार) आरो नैथि जौसिन थिखिनि ‘गडउइन अष्टिन’ एबा Mount K2 (8,611 मिटार) दङ। जौयेनफोरनि मादाव बुहुमनि जौसिन ‘पामिर जौयेन’ (Pamir) आरो ‘तिब्बत जौयेन’ (Tibet) गाहाय।  

(ii) दैमा आरो हायेनफोर: गोजौ हा ओनसोलनिफ्राय गोबां गिदिर दैमाफोर बोहैलांनानै हासारगोनां हायेन (Plains) आरो ब-दिप (Delta) जोनोम होदों। बेफोरनि मादाव सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्र (बुरलुंबुथुर), हवांह’, इयांचिकियां आरो मेकं दैमानि समान हायेन हाफोरा म’ख’जाथाव।

(iii) दिप आरो बालाहामाफोर: हादोरमानि सा, सानजा आरो खोला सिमायाव थानाय लैथो-लैथोमायाव जापान, टाइवान, फिलिपाइन, जाभा, सुमात्रा, श्रीलंका आरो मालदिप बादि गोबां म’ख’जाथाव दिपफोर दङ। बेनि अनगायैबो ग’बि (Gobi), थर (Thar) आरो आरब बादि गुवार बालाहामाफोराबो बे हादोरमायावनो दङ।

(iv) दै-बार (बारहावा): बिषुबनिफ्राय सा मिरु ओनसोलसिम गोसारनाय खाय एचिया हादोरमानि बारहावायाव जोबोद फारागथि दं। बेवहाय बिषुबारि बारहावा, क्रान्टियारि मौचुमि बारहावा, क्रान्तियारि बाला बारहावा आरो मिरु हादोरारि बारहावा बायदि मोनो। बुहुमनि बयनिखुइ गुसुसिन थावनि ‘भार्खयानकस’ (Verkhoyansk) आ एचिया हादोरमानि सायबेरिया ओनसलावसो दङ।
 
12. बुहुमनि बयनिखुइ बांसिन सुबुं अनजिमा गोबां हादोरमाया बबे? बे हादोरमानि सुबुं अनजिमा आरो रांखान्थियारि आखुथायनि बागै सुंद ‘यै लिर।

फिननाय:- बुहुमनि बयनिखुइ बांसिन सुबुं अनजिमा गोबां हादोरमाया जादों एचिया हादोरमा (Asia)।
(i) सुबुं अनजिमा: 2007 बोसोरनि हमनानैलानाय फारिलाइ बादियै एचिया हादोरमानि सुबुं अनजिमाया 401 कौटि, थामहिनबा बुहुमनि गासै सुबुं अनजिमानि 60.50% (बा बाहागोनि थाम अंस’) मानसिया खालि एचिया हादोरमायावनो थायो। हादोरमानि हा-दाथायनि गोरोबज्लायैनि (फारागथि) थाखै बेवहाय सुबुं अनजिमानि राननाया समान नंथारा। बेनि प्राय ब्रै बाहागोनि थाम बाहागो मानसियानो खोला, खोला सानजा आरो सानजानि क्रान्टियारि आरो क्रान्तिसायारि मौचुमि ओनसोलाव थायो। एचिया हादोरमानि गासै गं 49 हादोरफोरनि मादाव खालि गंनैल’ हादोराव (चिन हादोर आरो भारत हादोर) 61 जौखोन्दो सुबुङा थायो। हादोरमानि 41 जौखोन्दो सुबुङा नोगोरारि (urban)। जापाननि राजथावनि नोगोरमा ट’किअ’आ 34 निजुत सुबुं अनजिमाजों दुलाराय मुलुगावनो बयनिखुइ देरसिन नोगोरमा। गुबुन गिदिर नोगोरमाफोरा जादों बेइजिं, मुम्बाइ, दिल्ली, कलिकता, सिंगापुर, सिउल बायदि।
 
(ii) रांखान्थियारि आखुथायनि: एचिया हादोरमानि रांखान्थिया दासिमबो गाहायै आबादनि (Agriculture) सायाव सोनारनाय। बेनि मैखोम फस’लफोरा जादों माय, घेहु, खुसेर, सादा, खुन, साहा, रबर, कफि बायदि। बे हादोरमाया मिथिंगायारि फुंखा, हाग्रायारि आरो खनि फुंखायाव जोबोद दोहोनी। सौदि आरबखौ लाफानानै खोला-सोनाब एचिया, भारत, म्यानमार, इन्दोनेसिया, चिन आरो सायबेरियायाव पेट्र’लियाम, खैला, मिथिंगायारि गेस, सोर आरो मेंगानिजा जोबोद गोबां बिबाङो दिहुनजायो। एचिया हादोरमानि सुबुंफोरनि गड़ साफ्रोमनि माहारियारि आया जादों 6,630 आमेरिकान डलार।
 
13. इउरोप हादोरमानि बुहुमलुरानि आखुथायफोरखौ म ‘ख’।

फिननाय:- इउरोप हादोरमाया एचियानि सा-सोनाब सिमायाव फुरायै सा दुलुरखावाव दङ। बेनि साहाजों सा लैथोमा, सोनाबजों आटलान्टिक लैथोमा, खोलाजों बुहुमगेजेर लैथो, कास्पियान लैथो आरो कृष्ण लैथोआ बेंनानै दङ। बेनि हा कालिया 10.9 निजुत बर्ग किल’मिटार, जा बुहुमनि गासै हा बाहागोनि 7.3 जौखोन्दो। इउराल हाजोमा लारि आरो इउराल दैमाया इउरोप हादोरमाखौ एचिया हादोरमानिफ्राय आलादा खालामदों। बेवहाय गासै गं 44 उदां हादोर दं, जेराव रासियाया बयनिखुइ देरसिन।
        इउरोपनि हा-दाथाया जोबोत जेथो गोनां। बेनि सा ओनसोलआ (सोनाब फ्रांसनिफ्राय इउराल हाजोलारि सिमालागै) प्राय हायेन (Plain) हा, नाथाय खोला ओनसोलआ हाजो-हाजोमा आरो जौयेनजों गोजौ-गाहाय। ककेचास हाजोमा लारिनि सिङाव थानाय ‘माउन्ट एलब्रास’ (5,633 मिटार) आ इउरोपनि जौसिन थिखिनि। बेवहाय राइन, डानियूब, थेमस, सेइन, र’न, एल्बे आरो भल्गा बादि गोबां म’ख’जाथाव दैमाफोर दं। लोगोसे आटलान्टिक लैथोमायाव थानाय बृटिस दिपगोबा, आयारलेण्ड, आइसलेण्ड आरो बुहुम गेजेर लैथोआव थानाय सिसिलि, माल्टा बादि म’ख’जाथाव दिप दं।
         इउरोपनि बांसिन बाहागोआ दुडा-सुवा (Temperate) बारहावानि सिङाव। बेनि साहा जोबथारनाय बाहागोआव मिरु हादोरारि बारहावा दं, जाय बोसोरनि 9 दानानो बरफजों खोबजानानै थायो। खोला बाहागोआव बुहुमगेजेर लैथोआरि बारहावा दं, जाहा गोजां बोथोरावसो अखा हायो।
             इउरोपनि प्राय 50 जौखोन्दो हायावनो जोबोद गोदान आरो फालांगि थांखियै आवाद (घेहु, बार्लि, आलु, सुगार बिट) मावनाय जायो। बे हादोरमाया खैला आरो सोर (Iron) फुंखायाव जोबोद दोहोनी; बुहुमनि गासै सोर दिहुनथायनि 40% इउरोपावनो जायो। खैला आरो सोरनि अनगायैबो सुबुंफोरनि खामानियाव आखा-फाखानि (skills) थाखाय इउरोपावनो (इंलेण्ड, जार्मान, फ्रान्स) गासै मुलुगनि मादाव गिबिसिन शिल्प बिग्रायनाया (Industrial Revolution) जाजेनदोंमोन।
           2007 नि बिथं बादियै इउरोपनि सुबुं अनजिमाया 733 निजुट (बुहुमनि 11 जौखोन्दो)। रासियाखौ गारोब्ला जार्माना इउरोपनि बांसिन सुबुं अनजिमा गोनां (82.3 निजुट) हादोर। बेवहाय 72% सुबुङा नोगोराव थायो आरो साफ्रोमनि गड़ माहारिआरि आया 22 रोजा आमेरिकानि द’लार।
 
14. सा आमेरिका हादोरमानि हा दाथाय मिथिंगा आरो खनि फुंखानि बागै सुंद ‘यै लिर।

फिननाय:- सा आमेरिका (North America) हादोरमानि हा-दाथाय मिथिंगा आरो खनि फुंखानि बागै गाहायाव सुंद’यै लिरना होनाय जाबाय-

1. हा-दाथाय मिथिंगा: सा आमेरिका हादोरमानि हा-दाथाय आबहावाया जोबोत गोमोथाव आरो बेखौ गाहायै मोनब्रै बाहागोआव राननो हायो:

(i) रकि हाजोमा ओनसोल: हादोरमानि सोनाब बाहागोआव सा-खोलायै गोसारनाय बेयो मोनसे गोजौ गोदान बायनाय हाजोमा लारि, जेराव ‘मेकिनले’ थिखिनिया (6,194 मिटार) हादोरमानि जौसिन थावनि।

(ii) गुवार गोजौ समान हा एबा हायेन ओनसोल: बे ओनसोला रकि हाजोमानि सानजाहा दङ, जायखौ मिछिछिपि, मिसौरि आरो अहिअ’ बादि गिदिर दैमाफोरा आबादनि थाखै जोबोत गोनां हासारगोनां समान हासिम महर होदों।

(iii) आपेलेसियान गोजौ हा ओनसोल: हादोरमानि सानजा बाहागोआव थानाय बेयो मोनसे गोजौ-गाहाय हाजो-जौयेन ओनसोल, जाय ‘माउन्ट वास्विंटन’ (1,917 मिटार) बयनिखुइ जौसिन बाहागो।

(iv) बोरिमायारि समान हा ओनसोल: आपेलेसियान गोजौ हानि सानजा थिंजाय आटलान्टिक लैथोमा बोरिमायाव बे हायेन ओनसोलआ गोसारना दं, जाहा गोबां दैमा मोखां, दैलोम हा आरो हाग्रा दङ।

(v) दैमा आरो बिलोमाफोर: बे हादोरमायाव मिछिछिपि, मिसौरि, युकुम बादि म’ख’जाथाव दैमाफोर आरो सुपेरिउर (Superior), हुर’न, मिसिगान बादि गिदिर बिलोमाफोर दङ।

2. खनि फुंखा : सा आमेरिका हादोरमाया मिथिंगायारि खनि फुंखायाव जोबोत गोनां आरो दोहोनि । बे हादोरमायाव सोर (Iron), निकेल, कबाल्ट आरो माइका (Mica) बायदि गोनां खनि फुंखाफोर जोबोत गोबां बिबाङै मोनो। कानाडा, अमेरिका ज’थायहादोर (USA) आरो मेक्सिक’आव जोबोत गोबां बिबांनि खैला (Coal), पेट्र’लियाम (Crude Oil) आरो मिथिंगायारि गेस (Natural Gas) दिहुनजायो। खनि फुंखानि अनगायैबो, हादोरमानि कानाडा हादोरा दैमानि दैखौ बाहायनानै दै मोब्लिब गोहो (Hydroelectricity) दिहुननायाव मुलुगाव जोबोत दावगानाय।
 
15. खोला आमेरिका हादोरमानि दैमा-दैसा आरो लाइफांनि बागै सुंदयै लिर।

फिननाय:- खोला आमेरिका (South America) हादोरमानि दैमा-दैसा आरो लाइफांनि आखुथायखौ गाहायाव सुंद’यै लिरना होनाय जाबाय-

1. दैमा-दैसा: खोला आमेरिका हादोरमायाव अरिनिक’, आमाजान, पाराना, पारागुवे आरो उरुगुवे बादि गोबां गिदिर दैमा आरो बिनि दालाय-दैसाफोर दङ, जाय गासै हादोरमायावनो गोसारनानै दङ। बे हादोरमानि गेजेर बाहागोआव बिषुबारि दैबार (बारहावा) ओनसोलनि सिङाव दङ, जाय बुहुमनि लावसिन हाजोलारि एन्दिज हाजोनिफ्राय जोनोम जाबाय। बुहुमनि बयनिखुइ जौसिन थावनियाव थानाय गिदिर बिलोमा ‘टिटिकाका’ (Titicaca Lake) याबो बे खोला आमेरिका हादोरमायावनो दङ।

2. लाइफां: खोला आमेरिकानि जुदा जुदा बारहावा आरो हा-दाथायनि फारागथिनि थाखै बेवहाय लाइफांनि गोसारथायआ जोबोत गोमोथाव । आमाजान दैमा मोखाङाव बिषुबारि बिदुं आरो सिदोब दैबारनि थाखै अराय सोमखोर रोजा हाग्रामा दङ, जायखौ ‘सेलभा’ बुंनाय जायो। बे हादोरमानि प्राय 40 जौखोन्दो बाहागोआनो बेबादि हाग्रामाजों बेंजानाय। हादोरमानि सा बाहागोनि अरिनिक’ दैमा मोखाङाव बे रोखोमनि क्रान्टियारि गांसोबारि लाइफां नूनो मोनो। आमाजाननि खोला थिंजाय पारागुवे आरो पाराना दैमोखाङाव बे रोखोमनि गांसोबारि ओनसोलफोर दङ। हादोरमानि खोला बाहागोनि पारागुवे-पाराना दैमोखाङाव मुलुक दांखा दुङा-सुवा गांसोबारि दङ, जाय आबाद आरो मोसौ फिसिनायनि थाखै जोबोत साबजाथाव। एन्दिज हाजोमा लारिनि अखागैयै आटाकामा गुदुं बालाहामा आरो पाटाग’निया दुङा-सुवा बालाहामा ओनसोलाव खालि खावसे गोरान एबा गोरान आबहावानि सुगोनां लाइफांफोर एसेल’ नूनो मोनो।
 
 
16. बुहुमनि गाहाय हाजोमा लारि आरो दैमाफोरनि मुंखौ म ‘ख’नानै मानसावगारियाव दिन्थि।

फिननाय:- बुहुमनि हादोरमाफोरनि सिङाव गोसारना थानाय गाहाय हाजोमा लारि आरो दैमाफोरनि मुंफोरखौ गाहायाव म’ख’ना होनाय जाबाय-

1. बुहुमनि गाहाय हाजोमा लारिफोर: 
(i) हिमालय हाजोमा लारि
(ii) काराकरम हाजोमा लारि
(iii) इउराल हाजोमा लारि
(iv) आल्पस हाजोमा लारि
(v) ककेसास हाजोमा लारि
(vi) रकि हाजोमा लारि
(vii) एन्दिज हाजोमा लारि
(viii) ग्रेट डिभाइडिं रेन्ज
(ix) एटलास हाजोमा
 
2. बुहुमनि गाहाय दैमाफोर:
(i) एचिआव: सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्र (बुरलुंबुथुर), हवांह’, इयांचिकियां, मेकं, आमुर, उबि, इयेनिचि आरो लेना दैमा।

(ii) आफ्रिकाआव: निल दैमा (Nile – बुहुमनि लावसिन दैमा), कंग’ (जायरे), नाइजार, जेन्बेजि, अरेन्ज, लिस्पोपो आरो भल्टा दैमा।  

(iii) इउरोपआव: राइन, डानियूब, थेमस, भल्गा, सेइन, र’न, एल्बे, निपार आरो प’ दैमा।  

(iv) सा आमेरिकाआव: मिछिछिपि, मिसौरि, अहिअ’, युकुम, मेकेनिज, रिउग्रेण्डे आरो सेन्ट लरेन्स दैमा।  

(v) खोला आमेरिकाआव: आमाजान (Amazon), अरिनिक’, पाराना, पारागुवे आरो उरुगुवे दैमा। 
 
(vi) उसेनियाआव (अस्ट्रेलिया): मुरे (Murray) आरो डार्लिं (Darling) दैमा।
 
 
17. आफ्रिका हादोरमानि दै बार आरो जिउ -खुंनाय बिखान्थिनि बागै सुंद ‘यै लिर।

फिननाय:- आफ्रिका हादोरमानि दै-बार (बारहावा) आरो मानसिनि जिउ-खुंनाय बिखान्थिनि बागै गाहायाव सुंद’यै लिरना होनाय जाबाय:
1. दै-बार एबा बारहावा: आफ्रिका हादोरमानि बांसिन बाहागोआनो गाहायै क्रान्तियारि (Tropical) दैबारनि सिङाव गोग्लैयो। बिनि खालि सा आरो खोला बाहागोआवल’ क्रान्तिसायारि आरो दुङा-सुवा बारहावा दङ। हादोरमानि बिषुबारि (Equatorial) ओनसोलनि हायेन आरो बोरिमा थावनिफोराव अखानि बिबाङा जोबोद बांद्राय। नाथाय गुबुन फारसे, साहारा, कालाहारी आरो नामिबिया बादि गिदिर बालाहामा ओनसोलाव बोसोरारि अखानि बिबाङा 15 सेन्टिमिटारनिख्रुइबो खम। बिनिखायनो आफ्रिकानि गोबां ओनसोला फारियै गोरान जालांनो हमदों।
 
2. जिउ-खुंनाय बिखान्थि : आफ्रिकानि बांसिन हादोरनि रांखान्थिया आबादनि सायाव सोनारनाय। हादोरमानि गासै गुबुन हादोरारि आर्जिनायनि (GDP) थाम बाहागोनि से बाहागोआ आबादनिफ्राय फैयो आरो बेवहाय प्राय 70 जौखोन्दो सुबुङा आबाद मावनानै जिउ खुङो। बेवहाय गाहायै जुखाम, ज’वार, बजरा, माय, था (cassava), बादाम, खुन, कफि, साहा, खुसेर, सादा आरो थाइलिर बादि मुवाफोर आबाद मावनाय जायो।
          आफ्रिका हादोरमाया खनि फुंखायाव जोबोद दोहोनी। बेवहाय पेट्र’लियाम, मिथिंगायारि गेस, सोर, तामा, स’ना, इउरेनियाम आरो हिरा जोबोद गोबां बिबाङो दिहुनजायो। खनि मुवा दिहुनग्रा आरो नोगोरारि ओनसोलाव (जैरै—खोला आफ्रिका, जिम्बाब’वे) सुबुंफोरनि जिउ खान्थिया एसे दावगानाय।
         आबहावानि फारागथिनि थाखै सुबुं राननाया समान नङा। गिनि बोरिमा, निल दैमानि गाहाय बाहागो आरो सानजा आफ्रिकानि गोजौ हाफोराव सुबुं थाखुलिया रोजोब, नाथाय साहारा बादि बालाहामा ओनसोलाव सुबुं अनजिमाया जोबोद एसेल’।
 
 
18. बुहुमनि बयनिखुइ फिसासिन हादोरमाया बबे? बै हादोरमानि बुहुमलुरारि थाथायनि बागै फंनैसो लिर।

फिननाय:- बुहुमनि बयनिखुइबो फिसासिन हादोरमाया जादों उसेनिया हादोरमा (Oceania)। अस्ट्रेलिया दिपमाखौ लाफानानै निउजिलेण्ड, टासमानिया, निउगिनि आरो गोबां गेदेर-उन्दै दिपफोरखौ (माइक्र’नेसिया, मेलानेसिया आरो प’लिनेसिया) लानानै बे हादोरमाया दाजादों। बेनि गासै हा कालिया प्राय 9 निजुत बर्ग किल’मिटार।
 
बै हादोरमानि बुहुमलुरारि थाथाय:
(i) हा-दाथाय: उसेनिया हादोरमानि गाहाय हा बाहागो अस्ट्रेलियाया मोनसे गोजाम जौयेन। बेनि सानजा बाहागोआव ‘ग्रेट डिभाइडिं रेन्ज’ हाजोमा लारि दङ आरो गेजेर-सोनाब बाहागोआ खावसे बाला समान हामा आरो गुवार बालाहामा ओनसोलजों बेंजानाय। ‘मुरे’ आरो ‘डार्लिं’ बेनि देरसिन दैमा।

(ii) दै-बार एबा बारहावा: बे हादोरमाया फुरायै खोला दुलुरखावाव थानायखाय बेवहाय नभेम्बर दाननिफ्राय फेब्रुवारिसिम गोलोमबोथोर आरो मे दाननिफ्राय आगष्टसिम गुसुबोथोरा सोलियो। अस्ट्रेलियानि गेजेर बाहागोआव अखागैयै बालाबारि गोसारना दङ, नाथाय खोला-सानजा आरो खोला-सोनाब बाहागोआव बुहुम गेजेर लैथोआरि दैबारनि थाखै गोजांबोथोराव अखा हायो।

(iii) रांखान्थि आरो सुबुं जिउ: ‘डाउन्स’ (Downs) गांसोबारि ओनसोलाव गोनोखोआरि बिखान्थिजों मेन्दा आरो मोसौ फिसिनानै बेदर आरो उन (wool) दिहुननाय दारिमिन जोबोत जाखांदों, जाय अस्ट्रेलियाया मुलुगावनो गिबि। 2007 नि बिथं बादि बेनि सुबुं अनजिमाया प्राय 35 निजुत, जाहा 60% सुबुंआ खालि अस्ट्रेलियायावल’ थायो। बेवहाय 72% सुबुङा नोगोराव थाग्रा आरो बेनि गर सुबुंनि माहारियारि आया 23,320 आमेरिकान डलार।
 
 
19. सुंद ‘यै लिर :

फिननाय:-
क. बुहुमनि गाहाय गांसोबारि ओनसोल : बेफोर ओनसोलआ सा दुलुरखावाव 30॰-50॰ 1/2 ʼ अक्षफान आरो खोला दुलुरखावाव मकरक्रान्तिनि खोला थिंजाय हादोरमाफोरनि सिङाव दङ। बेवहाय बोसोराव खालि 15-50 सेन्टिमिटारलो अखा हायो आरो हादोरसिंआरि थाथायनि थाखै गोलोम-गोजां बोथोरनि बिदु फारागा बांसिन। अखानि आंखाल थाखै बेवहाय बिफां-लाइफां गैयाब्लाबो हाया जोबोद हासारगोनां। बे गांसोबारिखौ जुदा जुदा जायगायाव जुदा मुङै मोनथियो; जैरै—एचिया आरो इउरोपआव स्टेपस, सा आमेरिकायाव प्रेइरि, खोला आमेरिकायाव पम्पास, आफ्रिकायाव भेल्ड आरो अस्ट्रेलियायाव डाउनच (Downs) बुङो । अमेरिका, कानाडा, आर्जेन्टिना आरो अस्ट्रेलियायाव बेवहाय गुवारै घेहु आबाद मावनाय जायो आरो मेन्दा-मोसौ फिसिनानै गायखेर, बेदर आरो उन (wool) दिहुननाय दारिमिन जोबोत जाखांदों।
 
ख. बिषुबारि मिथिंगायारि ओनसोल: बिषुब हांखोनि फारनैसेरनि 10॰ सा आरो 10॰ खोला अक्षफाननि गेजेराव बे ओनसोलआ दङ, जाय खुला आमेरिकानि आमाजान, आफ्रिकानि कंग’ आरो खोला सानजा एचियानि इन्दोनेसिया-मालयएचिया सिङाव गोग्लैयो। बेवहाय बारहावाया अरायबो गुदुं आरो सिदोब, गड़ बिदुङा 27॰C आरो बोसोरारि अखाया 200 सेन्टिमिटार । बे ओनसोलआ अराय सोमखोर रोजा हाग्रामाजों आबुं, जाखौ आमाजान दैमा मोखाङाव सेलभा (Selva) बुङो। बेवहाय बायदि रोखोमनि बेन्दों आरो हाग्रानि जुनार-एमफौ एनलाफोर दङ । कंग’ दैमा मोखाङाव थाग्रा ‘पिगमि’ सुबुंफोरा मैहुर खालामनानै आरो ना हमनानै गेसें सुबुं थाखुलि हिसाबै जिउ खुङो। नाथाय मालयएचिया आरो इन्दोनेसियायाव हासारगोनां हानि थाखै रबर, साहा आरो कफि बादि गायनाय आबादनि जोहै रांखान्थिया दावगादों। 
 
ग. बुहुम गेजेर लैथोआरि मिथिंगायारि ओनसोल : गेजेर अक्षफानाव थानाय हादोरमानि सोनाब सिमाजिं, गाहायै बुहुम गेजेर लैथोनि सेरनि खोला इउरोप, खोला-सोनाब एचिया आरो सा आफ्रिकायाव बेबादि बारहावा सोलिगो। बेनि गाहाय आखुथाया बेनो दि बेवहाय गोलोमबोथोरा गुदुं-गोरान आरो गोजांबोथोरा गुसु-सिदोब जायो; थामहिनबा गोजां बोथोरावसो अखा हायो। बोसोराव अखानि बिबाङा 25-75 सेन्टिमिटार । अराय सोमखोर गुसुं बिफां-लाइफां आरो थुबजा हाग्राया बेनि गाहाय लाइफां।  हायेन फोराव घेहु, बार्लि आबाद मावनाय जायोब्लाबो, हाजो खेंसालियाफोराव आंगुर आरो आपेल बादि फिथाय-सामथायनि गुवार आबाद मावनाय जायो। गोबां बिबांनि आंगुरनिफ्राय बेवहाय जौ-बानायनाय दारिमिन जाखांदों।
 
घ. मौचुमि ओनसोल : बिषुबारि ओनसोलनि सा-खोलायै 10॰ निफ्राय 30॰ अक्षफानसिम बे ओनसोलआ गोसारना दं, जाय भारत, खोला एचिया, अस्ट्रेलियानि सा-सानजा बाहागो गोग्लैयो। बेनि गाहाय आखुथाया जाबाय बोथोर सोलायनाय—गुदुं-सिदोब गोलोमबोथोर आरो गुसु-गोरान गोजाबोथोर। बोसोरारि अखाया गड़ै 200 सेन्टिमिटार। बोथोर सोलायनाय लोगो लोगो अखानि आंखाल जानाय खाय बेवहाय बिलाइ सिरिग्रा लाइफां बांसिनै नूनो मोनो। आबादानो (माय, घेहु, खुसेर, खुन, साहा) बे ओनसोलनि गाहाय राहा। बे ओनसोलआ सुबुं अनजिमायाव जोबोद रोजोब, गासै बुहुमनि प्राय 40 जौखोन्दो सुबुंआ बे मौचुमि ओनसोलावनो थायो। 
 
ङ. एचिया हादोरमानि हा-दाथाय आरो दैबार : एचियाया बुहुमनि बयनिखुइबो देरसिन हादोरमा। बेनि गेजेर बाहागोआ गोजौ हाजोमा लारि आरो जौयेनजों आबुं, जाय बुहुमनि जौसिन थिखिनि ‘एभारेष्ट’ आरो ‘पामिर जौयेन’ दङ।  गोजौ हा ओनसोलनिफ्राय गोबां गिदिर दैमाफोर बोहैलांनानै हासारगोनां हायेन जोनोम होदों; जैरै—सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्र, हवांह’ आरो इयांचिकियां दैमानि समान हायेन हा। बेवहाय ग’बि आरो थर बादि बालाहामाबो दङ। 
        बिषुबनिफ्राय सा मिरु ओनसोलसिम गोसारनाय खाय एचिया हादोरमानि बारहावायाव जोबोद फारागथि दं । बेवहाय बिषुबारि दैबार, क्रान्टियारि मौचुमि दैबार, क्रान्तियारि बाला दैबार आरो मिरु हादोरारि दैबार बायदि मोनो।  बुहुमनि बयनिख्रुइ गुसुसिन थावनि ‘भार्खयानकस’ आ एचिया हादोरमानि सायबेरिया ओनसोलावसो दङ।
 
च. तुन्द्रा ओनसोल : सा दुलुरखावाव सुमेरु बेंखननि साहा मिरु सेरनि ओनसोल (जैरै—ग्रिनलेण्ड, सा-कानाडा, सायबेरिया) खौ तुन्द्रा ओनसोल बुङो। बेवहाय बारहावाया बांद्राय गुसु, गोलोमबोथोरा जोबोद गुसुं आरो गोजांबोथोरा जोबोद गोलाव जाहा बिदुंआ -18॰C सिम खमायलाङो। बेवहाय बरफ गोग्लैनाया बांसिन आरो अखा हायाखौनो बुंजायो। 
         बोसोरनि बांसिन समावनो बरफ खोबनानै थाबाय थानायखाय बेवहाय जेबो गिदिर बिफां र’ज’आ, खालि गोलोमबोथोराव एसेल’ गांसो, बादिमाला आरो दिंखिया लाइफां र’ज’यो। बेवहाय ‘एस्किम’ ‘, ‘लेपस’ बादि थागिबि सुबुंफोरा जुनार मैहुर खालामनानै आरो ना हमनानै कष्टै जिउ खुङो।  बिसोर गोजाबोथोराव बरफनि न’ ‘इगलु’ (Igloo) आव थायो आरो सैमाया बोनाय ‘स्लेज’ गारि बाहायो।
 
छ. बुहुमनि सुबुं अनजिमा आरो बिनि राननाय: 2007 बोसोरनि साननौ लाजानाय अनजिमा बादियै बुहुमनि गासै सुबुं अनजिमाया 662 कौटिसो। बेनि मादाव बयनिखुइ गिदिर अनजिमाया खालि एचिया हादोरमायावनो दङ। बुहुमनि 90 जौखोन्दोसो सुबुंआ खालि सा दुलुरखावाव थायो। 
          बुहुमनि हा दाथाय, दै-बार, लाइफां आरो हानि गुन समान नङैखाय सुबुं अनजिमानि राननाया बुहुमनि गासिबो जायगायावनो समान नङा। साबसिन मिथिंगायारि आबहावा आरो फुंखाजों आबुं ओनसोलफोर (जैरै—दैमा हायेन हा एबा मौसुमि ओनसोल) फोराव सुबुं थाखुलिया जोबोद रोजोब। गुबुन फारसे गोग्गो-मिथिंगायारि आबहावा आरो आंखाल थानाय ओनसोलफोर (जैरै—तुन्द्रा, गुदुं बालाहामा एबा गोजौ हाजो ओनसोल) फोराव सुबुं थाखुलिया जोबोद गेसें।
 
ज. क्रान्तियारि गांसोबारि ओनसोल : खोला आमेरिका, आफ्रिका आरो अष्ट्रेलिया हादोरमायाव बे ओनसोलआ 10॰-25॰ सा आरो खोला अक्षफानसिम गोसारना दं। बे ओनसोलनि दै-बारनि आखुथाया जाबाय गुदुं-सुंद’ गोलोमबोथोर आरो गोरान-गोलाव गुसुबोथोर, जाहा अखानि बिबाङा गेजेर थाखोनि । बे बारहावानि थाखै बेवहाय 3 मिटारसिम गोजौ गांसो गोनां गुवार गांसोबारि जोनोम जादौ, जायखौ साभाना (Savannah) होननानै मोनथियो। खोला आमेरिकायाव बेखौ ‘लान’स’ आरो ‘केम्पास’ बुङो। बे ओनसोलआ जुनार (मोसौ, गराय, मैसो, बोरमा-मेन्दा) फिसिनाय आरो मैहुर खालामनायनि थाखै जोबोत गोनां। दावगायै हान्थामेला आरो आंखाल थाखै बे ओनसोलनि बांसिन थावनिया रांखान्थि फारसे उनफिननानै दङ। 
 
झ. क्रांन्तियारि गुदुं बाला ओनसोल  : बे ओनसोलआ सरासनस्रायै हादोरमाफोरनि सोनाब बाहागोआव कर्कटक्रान्ति आरो मकरक्रान्तिनि सेरनि ओनसोलसिम गोसारना दं (जैरै—साहारा, कालाहारी, थर, आटाकामा, अष्ट्रेलियानि गिदिर बालाहामा)। बेवहाय बारहावाया अरायबो जोबोद गुदुं आरो गोरान, गोलोमबोथोराव साननि बिदुंआ 45॰C सिम बारायो आरो बोसोरारि गड़ अखाया खालि 20-25 सेन्टिमिटारल’। अखानि आंखाल थाखै बेवहाय खालि गुसुं गांसो आरो सुगोनां लाइफां र’ज’यो, नाथाय मरुद्यानफोराव (बाला बारि) खेजुरि बिफां मोनो। बे ओनसोलनि बांसिन थावनियानो सुबुंथाखुलि नङा। साहारा आरो आरब ओनसोलाव थाग्रा ‘बेदुइन’ सुबुंफोरा उट, गराय, बोरमा-मेन्दा फिसिनानै न’गैजायै जिउ खुङो। नाथाय पेट्र’लियाम फुंखा गोनां हादोरफोरनि सुबुंनि जिउ हालोदआ जोबोद गोजौ। 
 
ज. गुसु सरल हारिनि हाग्रामा ओनसोल : सा दुलुरखावनि 50॰-70॰ अक्षफाननि गेजेराव तुन्द्रा ओनसोलनि खोला थिंजाय बे ओनसोलआ गोसारना दं, जाहा इउरोपनि स्केन्दिनेभियानिफ्राय सायबेरिया आरो सा आमेरिकानि आलास्का-कानाडा गोग्लैयो। बेनि बारहावाया गोरान आरो जोबोद गुसु, जाहा गुसु बोथोराव बरफ गोग्लैयो आरो बे बोथोरा गोलोम बोथोरनिख्रुइ गोलाव। 
        बे ओनसोलआ अराय सोमखोर सरल थाखोनि हाग्रा आरो गुरै काटनि बिफांफोरजों आबुं, जायखौ टाइगा बुंनाय जायो। बे हाया आबादनि थाखै साबजाथाव नङैखाय सुबुं थाखुलिया जोबोत गेसें। बेवहाय थाग्रा मानसिफोरा जुनार मैहुर खालामनानै आरो काट बुथुमनानैनो जिउ खुङो। इउरोपनि न’र’वे, फिनलेन्ड, चुइदेन बायदि हादोरा काटनि बिथ’ आरो खाखोर दिहुननाय थाखै मुलुगाव मुं-दांखा।
 

Note: If you find any mistakes in these questions and answers, you can tell us or correct it yourself. 

जुदि नोंथाङा बेफोर सोंथिफोर आरो फिननायाव माबा गोरोन्थि मोनो, अब्ला नोंथाङा जोंनो खोन्थानो हागोन एबा गावनो बेखौ सुद्रायनो हागोन।

Class 10 Other Subjects: थाखो 10 नि गुबुन आयदाफोर

1. MIL-Bodo

2. English

3. Hindi

4. Science

5. Social Science

5. Mathematics

FAQs:

Where can I get ASSEB/SEBA Class 10 Geography (E) Chapter-3 Question Answer "ओनसोल एबा ओनसोलारि बुहुमलुरनि हमदांथि" ?

You can get complete Class 10 Geography (E) Chapter-3 Question Answer “ओनसोल एबा ओनसोलारि बुहुमलुरनि हमदांथि”  on Bodoland Library.

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!
Scroll to Top